منزل اول
قدم اول سلوك را علماي علم اخلاق، مختلف
فرمودهاند. شايد هم الفاظ متفاوت باشد؛ ولي معنا واحد. بعضي از بزرگان، توبه را منزل
اول ميدانند، بعضي عزم را و بعضي ديگر يقظه وتنبه و بيداري را. در چند شعر از «سفرنامه»
چنين گفتهام :
بـايـد اول به
جـهــاد اكبـر
نفـس امـاره كـه از او فـرياد
گرجهادت همه «فينا»1 گـردد
نفس ميميرد و تو زنده شـوي
سفري با دل و
جان خواهي كرد
شب چو بنشيني و قرآن خواني
روح تو ميـل پليـدي نكنـد
خاطـرات و خطـرات موهوم
سفري سوي سمـاوات كنـي
عالم قدس به كشف و به يقين نگري
نفس خود را شكني پا و كمر
ميدهد خرمن طاعات بباد
چشم تو شاهد و بينا گردد
تا ابد زنده و پاينده شوي
سير با روح و روان خواهي كرد
رمز غيبوبت خود ميداني
ميل هرچيز كه ديدي نكند
ميشود از دل و جانت معدوم
زندهدل كوچ ز اموات كني
علم هميـن اسـت هميـن
شايد بتوان گفت منزل اول، رجوع است
به نفس؛ يعني بازگشتي دقيق به گذشته و عملكرد؛ يعني توجهي به خطاها، افراط و تفريطها.
اين نوع نگرش، تنبّه و بيداري ميآورد. معناي «فَرجَعُوا إِلی أَنْفُسِهِم»2 است؛ همين
حالي كه براي قوم ابراهيمعليه السلام ايجاد شد. آنان، با يك رجوع به خود، متوجّه شناعت
و قبح امري شدند كه قبلاً انجام ميدادند؛ ولي آن را بد نميدانستند، بلكه خوب هم ميدانستند.
انصراف از اعمال ناپسند و دوري از افراط
و تفريطها و حتي افكار بد، نتيجة يك رجوع است به خويشتن خويش. آدمي همراه اين سيل
عظيم اشتغالات نفساني، با غفلت از حق تعالي پيش ميرود. گمان ميكند خوب است به فرمايش
بعضي از اساتيد اخلاق و معرفت كه مي فرمود : اين آيه شريفه «قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ
بِاْلأَخْسَرينَ أَعْمالاً * الَّذينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ
هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا»3 كمر انسان را ميشكند. آدمي، بيچارة
قوّة خيال است و در خيالات خود، غوطهور است؛ نه تنها همه كارهاي خود را خوب ميپندارد،
بلكه گاهي به اطرافيان و دوستان و خانواده خويش -مستقيم يا غير مستقيم- إلقا ميكند
كه او را تأييد كنند، مدح كنند، به به و چه چه كنند؛ اما اين كه واقعاً آنچه انجام
داده است، تعريف دارد يا تقبيح، بايد با ميزاني حقيقي سنجيده شود. انساني كه خيلي اسير
خيالات نباشد، انساني كه منصف باشد، دوست دارد جايگاه خويش را بداند، حدّ و حدود كمال
و نقص خود را بشناسد، صفات انساني كه در جان و نفس او راسخ شده و صفات بهيمي كه در
دل او جاي گرفته است را بشناسد.
http://akhlagh.net/akhlagh/index.php?option=com_content&view=article&id=5552:1391-07-26-19-55-56&catid=730:1391-07-22-17-30-47&Itemid=93